BLOG – Dag van de Mantelzorg – 23 juni

Mantelzorgers bieden hulp aan personen die door ouderdom, ziekte of een beperking hulpbehoevend zijn. Dit doen ze meestal belangeloos en bovendien nemen ze de taak van mantelzorg vaak onverwachts en onvoorbereid voor hun rekening.

Definitie mantelzorg

De term ‘mantelzorg’ werd in de jaren ‘70 door de Nederlandse professor Hattinga-Verschure geïntroduceerd. Hij wilde er de zorgactiviteiten mee benoemen die mensen in informele sfeer voor elkaar verrichten. Het gaat om zorg die de hulpbehoevende als een mantel omgeeft. De mantel is hierbij een metafoor voor alles wat ons met warmte omringt.

Mantelzorg gaat om extra zorg.
Als mantelzorger neem je taken over van iemand die dat zelf niet (meer) kan. Dat kan van alles zijn: huishoudelijke taken, persoonsverzorging, emotionele of administratieve ondersteuning.
Mantelzorg wordt niet verleend binnen het kader van een hulpverlenend beroep of georganiseerd vrijwilligerswerk.
Mantelzorg wordt gegeven door één of meerdere personen. Eén zorgbehoevende persoon kan meerdere mantelzorgers hebben.
Mantelzorg vloeit voort uit de sociaal-emotionele relatie die iemand heeft met de persoon voor wie hij zorgt. Anders gezegd: als mantelzorger heb je met diegene voor wie je zorgt een persoonsgebonden relatie. Je houdt van die persoon en je voelt je moreel verplicht om de zorg op te nemen. Die band tussen jullie was er ook al voor er van een zorgsituatie sprake was.
Mantelzorg is geen synoniem voor thuiszorg. Je kan best ook mantelzorger zijn voor iemand die in een residentiële setting verblijft, bijvoorbeeld in een woonzorgcentrum.
En ten slotte nog dit. Meestal kies je er niet echt bewust voor om mantelzorger te worden. Iemand uit je omgeving heeft op een bepaald moment hulp nodig en bijna automatisch steek jij je hand uit, omdat die persoon belangrijk voor je is.

Kenmerken van de mantelzorger

Net zoals er veel verschillende ziektes, aandoeningen en beperkingen zijn, zijn er ook verschillende mantelzorgers. Allemaal zijn ze op hun manier unieke wezens met een eigen opvoeding, leeftijd, religieuze, culturele en spirituele bagage, leefervaring, opleidingsniveau, materieel leefmilieu, karaktereigenschappen, levensverhaal en alle andere dingen die een mens maken tot wie hij is. Elke mantelzorgsituatie vertelt een nieuw, apart verhaal.

Toch wijst onderzoek uit dat je tot een soort profiel van de mantelzorger kan komen:

Eén op de vijf Vlamingen biedt regelmatig (wekelijks of dagelijks) zorg aan iemand uit zijn nabije omgeving.
Over het geslacht: evenveel mannen als vrouwen zorgen voor een hulpbehoevende persoon. Vrouwen bieden veel vaker regelmatige zorg, terwijl mannen eerder occasionele zorg bieden.
Over de leeftijd: meer dan een kwart van de Vlamingen tussen de 45 en 65 jaar biedt regelmatig zorg. Daarmee zijn zij de absolute koplopers. De ‘sandwichgeneratie’, weet je wel …
Over arbeid: bij de buitenhuis werkenden vind je de grootste groep regelmatige verzorgers in de categorie deeltijds werkenden, meer dan een kwart (28%). Binnen de categorie ‘geen betaalde arbeid’ treden de huisvrouwen/mannen het vaakst op als regelmatige verzorger (28%).
Over voor wie er wordt gezorgd: het grootste deel van de mantelzorgers zorgt voor een huisgenoot of een niet-inwonend familielid. Ouders, partner, grootouders, kind, broer of zus: ze liggen nauw aan het hart en zijn belangrijk genoeg om voor te zorgen.
Over de gezondheidstoestand: over het algemeen vinden mantelzorgers dat hun gezondheidstoestand best bevredigend is. Een kleine minderheid geeft aan dat hun eigen gezondheidstoestand slecht tot zeer slecht is.
Over de draagkracht: mantelzorgers geven over het algemeen aan dat ze over voldoende draagkracht beschikken. Zij zien de taak die ze op zich hebben genomen als positief, verrijkend en zinvol. Het overgrote deel van de mantelzorgers zou het opnieuw doen.
Over de draaglast: gevoelens van onmacht, onzekerheid, hopeloosheid, tekortschieten en willen helpen maar niet weten hoe ondermijnen weleens de krachten van de sterkste mantelzorger.
Over het samenwerken met andere zorgverleners: voor ongeveer 18% van de mantelzorgers is de zorg voor een belangrijk iemand een solojob! Zij doen alles alleen en kunnen op niemand terugvallen.

Maatschappelijk belang van mantelzorg

In Vlaanderen bestaat een behoorlijk groot draagvlak voor wat de zorg voor zieken en hulpbehoevenden betreft. De maatschappelijke zekerheid is voldoende goed uitgebouwd. Onze maatschappij voorziet altijd wel in een vangnet waar je terechtkan, als de zorgnood het hoogst is. De hele infrastructuur van mantelzorg maakt een aanzienlijk deel uit van dat vangnet. Zonder al die duizenden en duizenden mantelzorgers zou het Vlaamse zorglandschap er ongetwijfeld al heel wat minder fraai uitzien. Het maatschappelijke belang van mantelzorg mag absoluut niet worden onderschat! Al de zorg die nu door mantelzorgers wordt opgenomen, zou door professionele en residentiële instanties moeten worden ondervangen. Het kostenplaatje hiervan zou een regelrechte financiële aanslag op de begroting betekenen.

Mantelzorgers dragen ook een enorme steen bij aan een solidaire samenleving. Ook al wordt onze hedendaagse westerse maatschappij vaak als egoïstisch en zelfgenoegzaam afgeschilderd, mantelzorgers bewijzen onmiskenbaar het tegendeel.

Motivatie

Je kiest er niet voor om mantelzorger te worden, zoals je ervoor kiest om onderwijzer of verpleger te worden. Meestal ben je het al, voor je het goed en wel beseft. Soms besef je pas met terugwerkende kracht dat je in een bepaalde zorgsituatie even de taak van mantelzorger op je hebt genomen. Meestal word je mantelzorger omdat het leven je in die richting manoeuvreert. Er bewust en weloverwogen voor kiezen is zelden aan de orde.

Toch maak je wel degelijk keuzes wanneer je de zorg voor iemand opneemt, al gebeuren die keuzes grotendeels onbewust. Die keuzes maak je op grond van het normen- en waardepatroon dat je in je opvoeding hebt meegekregen of dat je in de loop van je leven hebt opgebouwd. Dat bepaalt welke dingen je al dan niet doet en waarom.

Wanneer je als mantelzorger je taak opneemt, heb je bepaalde redenen waarom je dat doet. Het kan ook om een combinatie van motiveringen gaan. Voor jezelf hardop duidelijk stellen wat je motivatie is, kan zin verlenen aan wat je doet. Je bewust worden waarom je in een bepaalde situatie mantelzorger bent, kan maken dat je het langer volhoudt, dat je er meer voldoening uit put en het kan een bron van kracht zijn. Welke motivering(en) je ook aangeeft waarom je de zorg voor iemand opneemt, het betekent nog altijd niet dat mantelzorger worden een keuze is. Het is veel meer een antwoord op een ‘waaromvraag’ in een situatie waar je niet echt de keuze hebt.

Tegelijk is het verrassend en deugddoend te kunnen vaststellen dat de meeste mantelzorgers hun taak als positief en zinvol ervaren. Zorgen voor iemand van wie je houdt en iets terug kunnen doen voor hem of haar schenkt de meesten veel voldoening. Zij zouden dan ook opnieuw dezelfde keuze maken, indien de zorgsituatie zich nog eens voordeed. De aard van je motivatie kan zeer verschillend zijn. Ze kan materieel zijn, religieus, existentieel, sociaal, loyaal of een combinatie van verschillende van die elementen. Streef je met je motivatie een bepaald doel na of zit er een beloning aan vast, dan kan dat je motivatie aanzwengelen. Die beloning hoeft niet per se van materiële aard te zijn. Vaker zijn immateriële beloningen voor mantelzorgers minstens of zo niet méér motiverend.

Bij navraag waarom zij de zorg opnemen, geven mantelzorgers de volgende motiveringen aan:

Liefde: een simpel maar prachtig uitgangspunt om voor iemand te zorgen!
Plicht: je kan er niet onderuit. Mantelzorgen uit plichtsgevoel is niet meteen het beste uitgangspunt. Je loopt meer kans om op termijn in een burn-out terecht te komen.
Verantwoordelijkheid: je neemt je verantwoordelijkheid op als de ander niet meer voor zichzelf kan zorgen.
Verwachtingspatroon: iedereen verwacht het gewoon dat jij het doet.
Anticiperen op schuldgevoelens: misschien zou je het liever niet doen, maar zal je je dan later niet schuldig voelen?
Voldoening: je vindt het fijn om voor iemand te zorgen. Het geeft je een goed gevoel.
Zingeving: zorgen voor iemand die het nodig heeft, geeft betekenis aan je leven. Je bent belangrijk voor iemand; iemand heeft je nodig.
Beloning: in ruil voor een aantal zorgtaken.
Geloofsovertuiging: je geloof houdt je voor dat je hoort te zorgen voor zieken, zwakken en hulpbehoevenden. Je doet wat je religie je oplegt.

Zorgrelatie

Elke samenleving heeft als basis een netwerk van verhoudingen en relaties van de leden van die samenleving onderling. Je hebt werkrelaties, therapeutische relaties, zakenrelaties, vriendschapsrelaties, familiale relaties, … Het cement van een relatie is datgene wat je met iemand verbindt: bijvoorbeeld het werk, de vriendschap of de familieband.

Ook in een zorgsituatie is er sprake van een relatie. Zo kan je vanuit een vader-kindrelatie de zorg opnemen voor je vader. Je kan vanuit een ouder-kindrelatie de zorg voor je kind opnemen of vanuit een partnerrelatie voor je partner zorgen. Het is niet omdat je voor iemand zorgt, dat dat je relatie verandert, al kan ze wel in een ander daglicht komen te staan. Je partner blijft je partner en je ouder blijft je ouder. Toch hoor je mantelzorgers weleens zeggen hoe moeilijk het voor ze is om de relatie van voorheen aan te houden nu zij in een zorgpositie zitten. Het gevaar bestaat dat het cement van je oorspronkelijke relatie bedreigd wordt, omdat je er vanwege de zorg niet meer aan toe komt. Vooral in partnerrelaties komt het nogal eens voor dat de mantelzorger het gevoel krijgt dat hij met zijn partner in de eerste plaats een zorgrelatie en geen huwelijksrelatie heeft. Vandaar dat het in sommige gevallen goed is om een deel van de zorg uit handen te geven aan externe zorgverleners. Op die manier blijft er meer mentale ruimte en tijd om ook de aanvankelijke relatie te blijven beleven.

Van een zorgrelatie spreek je ook wanneer je het hebt over je relatie met de professionele hulpverleners. Hoe goed je het ook kan stellen met de verzorgende die aan huis komt, de verpleegkundige of de huisarts, je kan bezwaarlijk van een vriendschapsrelatie spreken. Wat jullie verbindt, is de gezamenlijke zorg voor een bepaald persoon.

Vaak is het zo dat in een langdurige zorgsituatie de verschillende betrokkenen bij de zorg naar elkaar toegroeien. Zowel tussen de zorgbehoevende personen en de hulpverleners als tussen de mantelzorger en de andere zorgverstrekkers kan een warme, vriendschappelijke band ontstaan.

Bron: ma-zo.be